Kościół św. Michała Archanioła w Zblewie

Kościół św. Michała Archanioła – jeden z symboli Zblewa

Wysoka ceglana wieża kościoła św. Michała Archanioła od ponad wieku góruje nad Zblewem. Świątynia stoi na wzgórzu w pobliżu centrum miejscowości i jest jednym z najbardziej charakterystycznych punktów jej panoramy. Neogotycka bryła, strzelista wieża z zegarem oraz znaczne rozmiary budowli sprawiają, że kościół łatwo zauważyć także z dróg prowadzących przez okolicę.

Choć obecny budynek pochodzi z końca XIX wieku, historia miejscowej parafii jest znacznie starsza. Pierwsza udokumentowana wzmianka o parafii w Zblewie pochodzi z 3 sierpnia 1340 roku. To sprawia, że miejsce jest ważnym świadectwem wielowiekowej historii tej części Kociewia.

Od dawnych kościołów do wielkiej neogotyckiej świątyni

Obecny kościół nie jest pierwszą świątynią w Zblewie. Wcześniejsze budowle sakralne znajdowały się na niżej położonym i podmokłym terenie. Warunki gruntowe utrudniały ich utrzymanie, dlatego w XIX wieku zdecydowano się wznieść nowy kościół w korzystniejszym miejscu – na wzgórzu.

Narodowy Instytut Dziedzictwa datuje budowę obecnej świątyni na lata 1878–1880. W innych źródłach pojawia się rozpoczęcie budowy w 1879 roku, dlatego właśnie zakres 1878–1880 jest najbezpieczniejszym datowaniem obiektu.

Z budową kościoła związany był przede wszystkim ks. Hieronim Trętowski, ówczesny proboszcz parafii, oraz Jan Antoni Klingenberg, oficjał diecezji chełmińskiej z Pelplina. Rozmiary świątyni można wiązać także z dużym obszarem, jaki obejmowała wówczas parafia. Pod koniec XIX wieku należały do niej między innymi Piece, Iwiczno, Kaliska, Borzechowo i Wirty.

Kościół został uroczyście konsekrowany 18 września 1887 roku przez biskupa Leona Rednera.

Neogotyckie wnętrze i ołtarz z Pelplina

Wchodząc do środka, warto najpierw spojrzeć w górę. Charakter wnętrza tworzą żebrowe sklepienia oraz rytmicznie rozmieszczone filary. Według gminnego programu opieki nad zabytkami sklepienie wspiera się na 16 filarach.

Układ świątyni jest typowy dla architektury kościelnej tego okresu. Główne wejście wraz z wieżą znajduje się od zachodu, natomiast prezbiterium skierowane jest ku wschodowi.

Pierwotnie w kościele znajdowały się trzy neogotyckie ołtarze. Do naszych czasów zachowały się dwa z nich. Dawny ołtarz główny został usunięty w okresie zmian związanych z reformą liturgiczną.

Dzisiejszy ołtarz główny ma szczególnie ciekawą historię. W 2003 roku sprowadzono go do Zblewa z dawnej kaplicy Collegium Marianum w Pelplinie. Neogotycki ołtarz został ponownie konsekrowany 20 grudnia 2004 roku przez biskupa Jana Bernarda Szlagę. W ten sposób wnętrze zblewskiego kościoła łączy historię miejscowości z jednym z najważniejszych ośrodków kościelnych na Kociewiu – Pelplinem.

Dzwony, patroni i ślady dawnych czasów

W źródłach dotyczących parafii pojawia się interesujący wątek jej patronów. Dzisiaj kościół nosi wezwanie św. Michała Archanioła, jednak w historii parafii występuje również św. Mikołaj jako patron drugorzędny. Protokół wizytacyjny z 1583 roku wymieniał właśnie św. Mikołaja. Nie ma jednak wystarczających podstaw, aby jednoznacznie stwierdzić, że doszło do formalnej zmiany wezwania kościoła.

Na wieży znajdują się cztery dzwony noszące nazwy: Michał, Najświętszego Serca Pana Jezusa, Jezus–Maryja oraz Stanisław. Najstarszym z nich ma być dzwon Michał.

Kościół był wielokrotnie odnawiany. Szczególnie duży zakres prac przeprowadzono w latach 1997–2004, kiedy gruntownej renowacji poddano zarówno świątynię i jej wyposażenie, jak i otoczenie. W 2003 roku odsłonięto również tablicę poświęconą ks. Hieronimowi Trętowskiemu – proboszczowi związanemu z budową obecnego kościoła.

Wojna i bomba, która nie eksplodowała

Z kościołem wiąże się również historia z okresu wojennego. Według opracowania historycznego Wojciecha Birny bomba lotnicza uszkodziła organy, dostała się do wnętrza świątyni, lecz nie eksplodowała.

To jedna z najbardziej niezwykłych historii związanych z kościołem. Nie zachowała się jednak w dostępnych materiałach niezależna dokumentacja wojskowa pozwalająca szczegółowo odtworzyć przebieg wydarzenia, dlatego należy traktować ją jako relację pochodzącą z lokalnego opracowania historycznego.

Pomnik św. Wojciecha i opowieść sprzed tysiąca lat

Przed kościołem stoi pomnik św. Wojciecha, ustawiony w 1902 roku z inicjatywy ks. Hieronima Trętowskiego. Pomnik przypomina o jednej z najbardziej znanych miejscowych tradycji.

Według przekazu w 997 roku przez Zblewo miał przechodzić orszak przewożący ciało zamordowanego św. Wojciecha do Gniezna. Właśnie tutaj uczestnicy podróży mieli zatrzymać się na nocleg.

Nie ma obecnie twardego dokumentu potwierdzającego, że taki postój rzeczywiście miał miejsce. Opowieść jest jednak od dawna obecna w lokalnej tradycji i stanowi interesujący element historii Zblewa. Warto przy tym pamiętać, że przekaz dotyczy samej miejscowości – obecny kościół powstał przecież niemal dziewięćset lat później.

Wieża, która pomaga znaleźć drogę

Kościół jest nie tylko zabytkiem, ale również charakterystycznym punktem orientacyjnym. Lokalny regionalista Andrzej Szklarski zwraca uwagę, że jego wieżę można dostrzec z wielu miejsc w okolicy i sam wykorzystuje ją jako punkt odniesienia podczas wycieczek rowerowych.

Według przywoływanego przez niego pomiaru wykonanego metodą skanowania laserowego kościół wraz z krzyżem ma 53,7 metra wysokości. W tej samej relacji pojawia się informacja o murach wieży mających około 1,3 metra grubości oraz pozostałych murach o grubości około 70 centymetrów. Dane są interesujące, jednak nie została odnaleziona dokumentacja geodezyjna pozwalająca niezależnie je potwierdzić.

Bez wątpienia sama masywność konstrukcji jest widoczna już podczas spaceru wokół kościoła.

Kościół jako punkt na trasie po Kociewiu

Zblewo leży na Pojezierzu Starogardzkim, w pobliżu Borów Tucholskich, dlatego wizytę w kościele łatwo połączyć ze zwiedzaniem innych atrakcji Kociewia.

W pobliżu znajduje się Arboretum Wirty, jedno z najbardziej znanych miejsc przyrodniczych tej części regionu. Niedaleko leży również Jezioro Borzechowskie Wielkie, a w Borzechowie można zobaczyć tradycyjną podcieniową chatę kociewską. Przez okolicę prowadzą także trasy pozwalające połączyć Zblewo z Wirtami.

Dzięki temu kościół św. Michała Archanioła może być jednym z przystanków podczas całodniowej wycieczki po mniej oczywistych zabytkach i atrakcjach Kociewia.

Informacje praktyczne

Kościół: św. Michała Archanioła w Zblewie
Adres: ul. Kościelna 2a, 83-210 Zblewo
Opiekun: Parafia Rzymskokatolicka pw. św. Michała Archanioła
Telefon: 58 588 42 04
Status: obiekt wpisany do rejestru zabytków

Nie ma potwierdzonych stałych godzin turystycznego udostępniania wnętrza. Osoby chcące zwiedzić kościół, szczególnie większe grupy, powinny wcześniej skontaktować się z parafią.

Świątynię można natomiast obejrzeć z zewnątrz niezależnie od możliwości wejścia do środka. Podczas zwiedzania wnętrza warto pamiętać, że jest to czynny kościół parafialny i unikać zwiedzania podczas nabożeństw.