Zamek Joannitów

Zamek Joanitów

Zamek w Skarszewach jest jednym z tych zabytków, w których dzisiejsza, stosunkowo skromna forma nie oddaje dawnej rangi obiektu. W średniowieczu był ważnym elementem systemu władzy i kontroli terytorialnej – siedzibą baliwatu lub komturii oraz zapleczem administracyjno-gospodarczym. Współcześnie funkcjonuje jako budynek użyteczności publicznej i materialny ślad wielofazowych przekształceń, częściowych rozbiórek oraz adaptacji.

• 

• 

Kluczowe znaczenie miała topografia. Zamek wzniesiono na morenowym cyplu, w najwyższej części historycznego centrum miasta, przy północno-zachodnim narożniku rynku i w zakolu rzeki Wietcisy. Takie położenie zapewniało naturalną ochronę dzięki stromym stokom i wodzie, ograniczając liczbę możliwych kierunków ataku.

W przekazach turystycznych i instytucjonalnych zamek konsekwentnie wiązany jest z joannitami – fundatorami miasta – a następnie z okresem krzyżackim i polską administracją starościńsko-wojewodzińską.

• 

Informacje praktyczne dla odwiedzających

Obecnie w Zamku Joannitów na górnych kondygnacjach mieszczą się biura Gminnego Ośrodka Kultury i Biblioteki Publicznej. Na parterze znajdują się sale wystawiennicze, a w piwnicach sale konferencyjne.

• 

• 

• 

• 

Lokalizacja

• Skarszewy, region Kociewie
• ul. Zamkowa 1, 83-250 Skarszewy

Dostępność

• obiekt użytkowany przez instytucję kultury,
• dostęp do wnętrz zależny od wydarzeń i godzin pracy,
• parter wykorzystywany wystawienniczo, piwnice konferencyjnie.

Zwiedzanie w pakiecie

• rynek i starówka,
• mury miejskie,
• kościół św. Michała Archanioła.

Dzieje zamku od fundacji do współczesności

Geneza i okres joannicki

Najstarszy kontekst historyczny Skarszew wiąże się z dokumentem z 1198 roku, wystawionym w Świeciu i odnoszonym do nadań na rzecz joannitów. W lokalnej narracji dokument ten uznaje się za początek obecności zakonu w okolicy i procesu, który doprowadził do powstania ośrodka znanego później jako Schöneck.

W literaturze popularno-naukowej przyjmuje się, że w 1305 roku obiekt był już wzmiankowany jako siedziba komtura. W początkowej fazie mógł mieć formę wieży mieszkalno-obronnej. Lokacja miasta Skarszewy w 1320 roku była przedsięwzięciem joannickim, a potwierdzenie i rozszerzenie praw miejskich nastąpiło w 1341 roku.

• 

Zakon krzyżacki i burzliwy XV wiek

W drugiej połowie XIV wieku miasto i zamek zostały przejęte przez zakon krzyżacki (sprzedaż datowana lokalnie na 1370 rok). Oznaczało to włączenie Skarszew w system administracyjny i militarny państwa zakonnego.

XV wiek przyniósł poważne zniszczenia. W 1433 roku, podczas wyprawy husyckiej, zamek został spalony, a następnie odbudowany. Skarszewy znalazły się w orbicie wydarzeń prowadzących do wojny trzynastoletniej, a II pokój toruński w 1466 roku ostatecznie włączył je w granice Królestwa Polskiego.

Zamek w Rzeczypospolitej: administracja i sąd

Po 1466 roku zamek stał się siedzibą polskiej administracji. Od 1611 roku Skarszewy pełniły funkcję ośrodka sądu grodzkiego województwa pomorskiego, a z zamkiem wiązano rezydencje wojewodów pomorskich. Znaczenie miasta i obiektu wzrosło, czyniąc Skarszewy jednym z ważniejszych punktów administracyjnych regionu.

Rok 1629 przyniósł kolejną katastrofę – podczas wojen polsko-szwedzkich miasto i zamek zostały ograbione i spalone. Wydarzenie to uznaje się za wyraźną cezurę w dziejach nowożytnych zabudowy.

Prusy i XIX wiek: rozbiórki i magazyny

Po I rozbiorze Polski w 1772 roku Skarszewy znalazły się pod panowaniem pruskim. Zamek częściowo rozebrano, a zachowane partie zaadaptowano na cele magazynowe, m.in. jako magazyn solny. W XIX wieku obiekt pełnił funkcje gospodarcze, a sąsiednie zabudowania rozebrano. W efekcie średniowieczny układ przestrzenny przestał być czytelny w terenie.

XX–XXI wiek: adaptacja i nowe funkcje

W latach 1982–1989 przeprowadzono kapitalny remont i adaptację obiektu na cele kulturalne. Dzisiejsza bryła zamku jest silnie przekształcona, ale umożliwiła zachowanie obiektu jako użytkowanego zabytku. Obecnie mieści się tu Gminny Ośrodek Kultury i Biblioteka Publiczna.

Oś czasu i zmiany władztwa

XII wiek (kontekst 1198 r.)

• Początki joannickiej obecności i formowania ośrodka Schöneck
• Fundament narracji historycznej i tożsamości miejsca

1305 – XIV wiek

• Joannici, siedziba komtura
• Możliwa forma wieży mieszkalno-obronnej
• Początek faz budowlanych zamku

1370–1466

• Zakon krzyżacki
• Spalenie zamku w 1433 r. i odbudowy
• Kolejne przebudowy obronne

Po 1466 – 1772

• Korona Królestwa Polskiego
• Siedziba starostwa i sądu grodzkiego
• Pożar szwedzki w 1629 r. i degradacja substancji

Po 1772 – XIX wiek

• Prusy
• Częściowa rozbiórka i funkcje magazynowe
• Utrata czytelności średniowiecznego układu

Od 1982 r. do dziś

• Samorząd / instytucja kultury
• Remont i adaptacja kulturalna
• Zachowanie obiektu jako użytkowanego zabytku

Przemiany architektoniczne i funkcje zamku

Co zachowało się z zamku średniowiecznego

Najcenniejsze relikty to:

• piwnice i przyziemie,
• dolne partie murów,
• masywne fundamenty o szerokości sięgającej ok. 3 metrów,
• ślady dawnych przejść i poziomów użytkowych.

Badania archeologiczne z lat 70. XX wieku potwierdziły istnienie starszych, nawet wczesnośredniowiecznych warstw osadniczych.

Etapy rozbudowy w świetle badań

Na podstawie badań i rekonstrukcji naukowych przyjmuje się, że:

• po 1370 roku zamek miał nieregularny układ,
• główny budynek mierzył ok. 14 × 36 m,
• istniała wieża od strony północnej elewacji,
• po 1433 roku dobudowano kolejną wieżę przy narożniku południowo-wschodnim,
• jedna z wież została rozebrana po 1772 roku.

Stan zachowania i status prawny

Ochrona konserwatorska

Zamek w Skarszewach:

• jest wpisany do rejestru zabytków jako „zamek joannitów”,
• datowany jest na XIV–XVI wiek,
• posiada numer rejestru A-725 (decyzja z 21.12.1972),
• figuruje w dokumentach planistycznych miasta jako zabytek rejestrowy przy ul. Zamkowej 1.

Kondycja i użytkowanie

Obiekt:

• jest użytkowany i utrzymywany,
• pełni funkcje kulturalne i publiczne,
• nie jest klasyczną ruiną zamkową,
• oferuje możliwość wejścia do wnętrz w godzinach funkcjonowania instytucji.

Badania archeologiczne

Najważniejsze odkrycia na terenie zamku

Badania z lat 1975–1980 przyniosły m.in.:

• relikty murów i fundamentów,
• warstwy z ceramiką datowaną na IX–X wiek,
• pozostałości drewnianych konstrukcji starszych od murów,
• srebrny brakteat z XIV wieku,
• bogaty materiał późnośredniowieczny i nowożytny (ceramika, szkło, metal, monety).

Badania w obrębie starówki

Późniejsze prace archeologiczne na rynku i przy ul. Kościelnej ujawniły:

• relikty piwnic i zabudowy mieszkalnej,
• studnie z drewnianymi cembrowinami,
• monety, kafle i przedmioty codziennego użytku,
• dowody na wysoki standard życia i szerokie kontakty handlowe mieszkańców.

Legendy, ciekawostki

Tunel między zamkiem a kościołem

Jedna z najbardziej znanych legend mówi o podziemnym tunelu łączącym zamek z kościołem św. Michała Archanioła. Badania geofizyczne wykazały anomalie w gruncie, jednak ich interpretacja pozostaje otwarta. Wątek ten stanowi doskonałe połączenie legendy i współczesnej nauki.

Wybicki i sąd grodzki

W latach 1762–1765 praktykę prawniczą w Skarszewach odbywał Józef Wybicki. To ciekawy punkt łączący historię lokalną z dziejami ogólnopolskimi.

Źródła i literatura

• Gminny Ośrodek Kultury i Biblioteka Publiczna w Skarszewach – „Zabytki”
  https://gok.skarszewy.pl/index.php/dla-turysty/zabytki
• Gminny Ośrodek Kultury i Biblioteka Publiczna w Skarszewach – „Historia”
  https://gok.skarszewy.pl/index.php/dla-turysty/historia
• Narodowy Instytut Dziedzictwa – Rejestr zabytków woj. pomorskiego
  https://nid.pl/wp-content/uploads/2024/05/POM-rej_31.03.2024.pdf
• Pomorskie Travel – Zamek Joannitów w Skarszewach
  https://pomorskie.travel/punkty-poi/zamek-joannitow-w-skarszewach/
• Informator Archeologiczny. Badania – Skarszewy (raporty z lat 1976 i 1980)
  https://bazhum.muzhp.pl
• Wydział Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego – badania w Skarszewach
  https://www.archeologia.uw.edu.pl
• FotoPolska – archiwum zdjęć – https://fotopolska.eu

Udogodnienia

W pobliżu

• Sklep
• Kościół
• Apteka