Ruiny zamku krzyżackiego w Zamku Kiszewskim

Gdzie Znajduje się Zamek Kiszewski?

Zamek Kiszewski leży we wschodniej części wsi Zamek Kiszewski, w gminie Stara Kiszewa na Pomorzu. Wieś położona jest niedaleko szosy prowadzącej ze Zblewa do Kościerzyny. Sam zamek wznosi się poniżej drogi na wzniesieniu nad brzegiem rzeki Wierzycy, otoczony zielonymi polami i łagodnymi wzgórzami.

• 

• 

Historia w Pigułce

Pierwsze wzmianki o warowni w tym miejscu pochodzą z X wieku, kiedy stał tu drewniany gród książąt pomorskich. W 1316 roku Krzyżacy wykupili Kiszewę i rozpoczęli budowę ceglanego zamku z wysokimi murami, wieżami i basztą.

Przez stulecia zamek przechodził z rąk do rąk. W XV wieku był świadkiem wojen polsko-krzyżackich, a w XVII wieku został poważnie zniszczony przez Szwedów. Odbudowywano go wielokrotnie, ale za każdym razem zmieniał swoje przeznaczenie – od siedziby starostów, przez majątek ziemski, aż po szkołę i klub. Dziś ruiny zamku znajdują się w rękach prywatnych.

Z dawnego podgrodzia zachowały się (w stanie ruiny) trzy gotyckie narożne baszty (północna, zachodnia i wschodnia) z łączącymi je murami obronnymi oraz (w dobrym stanie) renesansowa baszta przybramna (brama wjazdowa zamku właściwego), w której znajduje się pomieszczenie z oryginalnym sklepieniem gwiaździstym.

Gotycką bramę forteczki rozbudowano w początku XVII w., zdobiąc ją w duchu renesansu. Czwartą, południową bramę zrekonstruowano w XIX w. wykorzystując pierwotne fundamenty.

Pod budynkiem gospodarczym w północno-zachodniej części przedzamcza znajduje się gotycka piwnica ze sklepieniem kolebkowym. Całość założenia ma kształt nieregularnego czworoboku o długości 79 m, szerokościach: 43 m i 63 m.

• 

• 

Rys historyczny

X wiek

• Na terenie dzisiejszej wsi Zamek Kiszewski istniał drewniany gród warowny należący do książąt pomorskich.

1269 rok

• Pierwsze wzmianki historyczne potwierdzające istnienie grodu w tym miejscu.

1316 rok

• Krzyżacy odkupili Kiszewę od Jakuba z Kalisza, którego ojciec otrzymał ją wcześniej w darze od księcia pomorskiego Mestwina II.
• Rozpoczęto budowę murowanego zamku, składającego się z zamku głównego i podzamcza. Zamek otoczono ceglaną fortyfikacją z wieżami i basztą.

Początek XV wieku

• Rozbudowa zamku przez Krzyżaków: podwyższono wieże i basztę, powiększono część gospodarczą.

1454 rok

• W trakcie wojny trzynastoletniej zamek został zdobyty przez gdańszczan, a folwark spalony.

1459 rok

• Krzyżacy odbili zamek, który pozostawał w ich rękach do 1466 roku.

1466 rok

• Po pokoju toruńskim zamek stał się siedzibą starostów niegrodowych Kiszewskich. Pierwszym starostą został Piotr Szorc z Obrąbu, mianowany przez Kazimierza Jagiellończyka.

XVI wiek

• Ostatni starosta z rodu Szorców, Jan, wprowadził zmiany architektoniczne, w tym nadbudowę baszty w stylu renesansu niderlandzkiego.

1655–1660 (Potop szwedzki)

• Zamek i folwark zostały zniszczone przez Szwedów. Do tego czasu przetrwały jedynie piwnice, mury obronne z wieżami oraz baszta z bramą wjazdową.

Wprowadzenie do konfliktu
1 lipca 1655 roku północny front Rzeczypospolitej zaatakowała szwedzka armia dowodzona przez feldmarszałków Gustawa Horna i Gustawa Langa. Mimo tego, przyjmowanie roku 1655 jako daty zdobycia i zniszczenia Zamku Kiszewskiego jest błędne. Dopiero w 1656 roku, w trakcie szwedzkiej ofensywy, doszło do dramatycznych wydarzeń związanych z oblężeniem i zniszczeniem tej warowni.

Przegrana pod Ujściem i dalszy pochód Szwedów
Zachodni trzon armii szwedzkiej pokonał polskie siły w bitwie pod Ujściem 25 lipca 1655 roku. Rok później oddziały szwedzkie, wspierane przez siły generała Steenbocka, wyruszyły z Malborka, zajmując Żuławy i okoliczne tereny. W tym czasie do niewoli trafiła załoga zamku w Grebinie (60 osób).

Atak na Zamek Kiszewski
W maju 1656 roku Szwedzi skierowali swoje siły na Zamek Kiszewski. Bezpośredni ostrzał murów i głównego budynku zakończył się całkowitym zniszczeniem warowni. Zachowały się jedynie mury obronne przedzamcza i baszta z bramą wjazdową.

Część obrońców, korzystając z podziemnych lochów, zdołała się wydostać poza linie wroga. Przeszli oni do punktu obronnego znanego jako Szaniec Zblewski, gdzie dołączyli do załogi liczącej około 500 żołnierzy oraz kaszubskiego pospolitego ruszenia. W obronie zamku i Szańca Zblewskiego uczestniczyli także członkowie rodu Gołuniow.

Tragiczny finał obrony Szańca Zblewskiego
Pomimo determinacji obrońców, przeważające siły szwedzkie zmusiły ich do zawarcia rozejmu 20 maja 1656 roku. Na jego mocy Polacy mogli opuścić szaniec z bronią i honorami. Jednak dowództwo polskie postanowiło przeprowadzić tajny plan – w trakcie wycofywania się żołnierzy oddać strzał w kierunku szwedzkiego króla Karola Gustawa. Niestety, kula chybiła, zabijając osobę stojącą obok władcy.

Rozwścieczeni Szwedzi odpowiedzieli brutalnie, niemal całkowicie wybijając polską załogę.

źródło historyczne: Informacje pochodzą z publikacji Zeitschrift des Westpreussischen Geschichtsverein, Heft 12.

XVII wiek (po Potopie)

• Michał Działyński częściowo odrestaurował zamek, przystosowując go do zamieszkania. Powstały nowe budynki gospodarcze w folwarku.

1772 rok

• Po I rozbiorze Polski zamek i majątek przejęli komisarze pruscy.
• Wedlug katastru pruskiego w 1772r właścicielami Zamku Kiszewskiego był Gottfired oraz Woyteck (Wojciech) Golunscy.

1830 rok

• Joachim Engler, polski administrator, wykupił majątek. Rozpoczął modernizację, w tym budowę okazałego dworu na miejscu południowego odcinka murów obronnych.

• 

XIX wiek (druga połowa)

• Rozwój majątku: melioracje, nasadzenia ogrodu krajobrazowego, budowa nowych budynków gospodarczych (młyn, gorzelnia, tartak).

1903 rok

• Właścicielką majątku została Maria Reykowska, córka Joachima Anzelma Englera.

1917 rok

• Heinz Reykowski, syn Marii, przejął majątek, kontynuując jego rozwój.

1939–1945 (II wojna światowa)

• Heinz Reykowski gospodarował majątkiem do stycznia 1945 roku. Po wojnie zamek został porzucony, rozkradziony i zdewastowany.

Po 1945 roku

• Majątek przeszedł na własność Skarbu Państwa. Budynek dworu był użytkowany jako szkoła rolnicza, a później klub “Pod Zamkiem”.
• Przerobienie dworu na osiem mieszkań przyczyniło się do dalszej dewastacji.

1990 rok

• Majątek został przekazany Krzysztofowi Szczyżowskiemu w ramach rekompensaty za mienie pozostawione na Wschodzie. Po trzech miesiącach Krzysztof Szczyżowski przekazał część majątku w formie darowizny swojemu bratu Józefowi Lubowidzkiemu.

1997 rok

• Ruiny kupuje Piotr Tudaj, który natychmiast rozpoczyna prace porządkowe i zabezpieczające obiekt, planując kompleksową restaurację pod nadzorem Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.

Przełomowy dla tych zabytkowych terenów okazał się rok 1997, kiedy to posiadłość, o powierzchni prawie 6 hektarów, zakupiła osoba prywatna. Miejsce to było w opłakanym stanie, również część zabytków krzyżackich. Nowy właściciel przeprowadził gruntowny remont dworu, oczyścił stawy założone przez Englerów, a także zadbał o zieleń wokół posiadłości. Rozpoczął również prace wewnątrz dworu, a także przy naprawie muru i baszt.

Współczesność

• Trwają działania mające na celu przywrócenie świetności zespołu zamkowo-folwarcznego.

Architektura Zamku Kiszewskiego

Zamek pierwotnie zbudowany był w stylu gotyckim, z cegły wypalanej w Tczewie, otoczony masywnym murem obronnym. Składał się z zamku głównego i podzamcza. Charakterystyczne elementy to baszta z bramą wjazdową oraz zachowane krzyżackie piwnice. W późniejszych latach dodano detale renesansowe, takie jak nadbudowa baszty w stylu niderlandzkim.

W XIX wieku pozostałości po zamku przeszły gruntowne zmiany. Wybudowano okazały dwór, a dawne podzamcze zamieniono w malowniczy dziedziniec otoczony stawami i brukowanymi ścieżkami. Miejsce po zamku głównym obsadzono drzewami i krzewami, wybudowano ogrodowe alejki. Altanki obsadzone różami i mostki nadały miejscu wyjątkowego uroku.

• 

Kultura i Legenda

Zamek Kiszewski od wieków był nie tylko warownią, ale także miejscem, gdzie spotykały się kultury i tradycje. Bardzo ciekawa jest legenda o Janucie, młynarzowej córce, która wolała zamienić się w kamień, niż wyjść za mąż za pana z Kiszewy. Co roku, w noc świętojańską, kamień przy drodze nabiera ludzkich kształtów, a cień jej ukochanego Wawrzycha pojawia się w ruinach zamku.

Legenda o Janucie

Praktyczne Informacje dla Zwiedzających

• Godziny otwarcia: Obecnie teren zamku można zwiedzać z zewnątrz. Teren jest prywatny i trwają prace renowacyjne.
• Wstęp: Tylko za zgodą właściciela. Przy bramie znajduje się dzwonek.
• Spływy kajakowe: Ruiny zamku są widoczne z pobliskiej rzeki Wierzycy, która przy Zamku zamienia się w rozlewisko. Jest tu przenoska kajakowa.

Podsumowanie

Zamek Kiszewski to miejsce, które łączy w sobie piękno przyrody, historię i magię legend. To doskonała destynacja dla miłośników architektury, historii oraz tych, którzy szukają spokoju w otoczeniu natury. Pozwólcie sobie na podróż w czasie i odkryjcie tajemnice zamku, który wciąż kryje wiele niespodzianek. Czy odwiedzicie to niezwykłe miejsce? Może spotkacie Janutę w noc świętojańską!

• 

• 

• 

Podziękowanie

Dziekujemy Panu Bogdanowi Gołuńskiemu za udostępnienie materiałów i cenne uwagi dotyczące historii zamku.