Grobowiec rodziny Von Paleske w Szpęgawsku

Grobowiec rodzinny

W sercu Lasu Szpęgawskiego, nieopodal dawnego cmentarza ewangelickiego, spoczywają ruiny neoromańskiej kaplicy grobowej. To jedna z najbardziej tajemniczych pamiątek po dawnym „Szpęgawskim majoracie” i rodzie von Paleske, który przez ponad sto lat kształtował krajobraz gospodarczy tej części Kociewia.

• 

• 

• 

Architektura i historia obiektu

Choć dokumenty urzędowe datują budowlę ogólnie na drugą połowę XIX wieku, tradycja lokalna i przekazy krajoznawcze często wskazują na konkretny rok – 1836. Mogło to mieć związek ze śmiercią Therese von der Schulenburg, pierwszej żony Wilhelma von Paleske, która zmarła właśnie w tym roku.

• 

• 

Choć dziś jest ruiną, jego detale wciąż świadczą o dawnej świetności:

• Detale i ornamenty: Wejście do grobowca zdobią ornamenty wykonane z piaskowca. Nad drzwiami widnieje pusty ślad po dawnym herbie rodu, który prawdopodobnie również był wykonany z tego materiału.
• Wieżyczki: Tylna ściana obiektu pierwotnie zwieńczona była dwiema wieżyczkami – do naszych czasów przetrwała tylko jedna z nich.
• Wnętrze: Dawniej ściany kaplicy zdobiły malowidła, po których nie ma już śladu. W latach 90. wnętrze uporządkowano, a wejście zaspawano, jednak powalone przez wichurę drzewo ponownie „otworzyło” dostęp do środka.

• 

• 

Właściciele: Potęga rodu von Paleske

Rodzina von Paleske (często pisana jako Palleske) przybyła na te tereny z Gdańska. Kluczową postacią był Wilhelm von Paleske (1794–1873), który od 1829 roku władał dobrami w Swarożynie i Szpęgawsku. Był on wpływowym politykiem, członkiem pruskiej Izby Panów, a jego majątki stanowiły wzór nowoczesnego gospodarowania.

• Szpęgawski majorat: Szpęgawsk wraz z Ciecholewami i Zdunami tworzył tzw. majorat (majątek niepodzielny, dziedziczony przez najstarszego syna).
• Gospodarka: W obrębie dóbr funkcjonowały m.in. gorzelnia parowa, cegielnia oraz unikatowy zakład sztucznego wylęgu ryb.
• Zasięg: Rodzina posiadała również ogromny majątek w Swarożynie, obejmujący m.in. Goszyn i Wędkowy, gdzie działaly tartaki parowe i młyny.

Ciągłość własności została przerwana w 1945 roku, kiedy to rodzina utraciła majątki, a grobowiec zaczął popadać w zapomnienie.

Mroczna karta: Joachim von Paleske i Selbstschutz

Ostatni przedstawiciel rodu mieszkający na tych terenach, Joachim von Paleske, nie spoczął w rodzinnym mauzoleum. Jego postać zapisała się czarnymi zgłoskami w historii regionu:

• Działalność okupacyjna: W czasie wojny Joachim był zaangażowany w struktury Selbstschutzu (niemieckiej samoobrony), organizacji odpowiedzialnej za krwawe represje wobec ludności polskiej, w tym egzekucje w Lesie Szpęgawskim i Tczewie.
• Legendy o jeńcach: Miejscowa tradycja głosi, że w piwnicach dworu rodziny Paleske przetrzymywano około 200 angielskich jeńców wojennych.
• Ucieczka: W obawie o własne życie, Joachim von Paleske opuścił swój majątek nocą w 1942 roku, zostawiając dobra, którymi rodzina zarządzała od 1874 roku.

Wojenna trauma i „skarby”

Historia grobowca po 1945 roku jest tragiczna. Obiekt został splądrowany przez żołnierzy Armii Czerwonej, którzy w poszukiwaniu rzekomych skarbów sprofanowali pochówki. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu wewnątrz kaplicy można było natrafić na kości i resztki ubrań zmarłych. Przed wejściem stał niegdyś potężny metalowy krzyż, na którym wyryte były daty (najstarsza: 1583) stanowiące prawdopodobnie swoiste drzewo genealogiczne rodu.

• 

• 

Kilkadziesiąt lat temu w środku grobowca można było znaleźć kości i resztki ubrań, a przed grobowcem stał duży metalowy krzyż – najstarsza data na nim to 1583r a ostatnia 18…

Można domniemywać, iż na krzyżu zamieszczone było coś w rodzaju drzewa genealogicznego rodu bowiem w 1874 roku rodzina von Palleske została nowymi właścicielami tych terenów.

W latach 90 posprzątano środek grobowca, a drzwi zaspawano. Jednak wichura zwaliła drzewo stojące za grobowcem i “otworzyła” ponownie wejście, a krzyż pewnie zakończył karierę na skupie złomu.

Tajemnice i legendy

Otoczenie grobowca nasycone jest lokalnym folklorem. Pobliskie tereny nazywano niegdyś „Doliną Jęków” (Jammertal), co łączy się z legendami o Jeziorze Płaczewskim. Sam grobowiec, jako opuszczone mauzoleum w gęstym lesie, od lat przyciąga miłośników historii i poszukiwaczy tajemnic, stając się elementem lokalnej tożsamości historycznej Lasu Szpęgawskiego.

Informacje praktyczne

• Lokalizacja: Las Szpęgawski, gmina Starogard Gdański (dojście od strony torów kolejowych).
• Status: Obiekt w ruinie, nieobjęty stałą opieką. Prosimy o zachowanie szacunku dla miejsca i ostrożność ze względu na zły stan techniczny murów.
• Własność: Ruiny grobowca von Paleske znajdują się na działce ewidencyjnej nr. 135/4 obrąb ewidencyjny Szpęgawsk, gmina Starogard Gdański stanowiącej własność Skarbu Państwa w zarządzie nadleśnictwa Starogard Gdański.

Zapomniany cmentarz ewangelicki

Bezpośrednio za grobowcem rozciąga się teren dawnego cmentarza ewangelickiego, funkcjonującego w latach 1816–1916. Była to jedna z największych nekropolii tego wyznania w regionie.

• Symbolika krajobrazu: XIX-wieczne cmentarze ewangelickie pełniły nie tylko funkcje sakralne, ale miały również nadawać tutejszemu krajobrazowi germański charakter.
• Dewastacja: Po 1945 roku cmentarz padł ofiarą systematycznej grabieży i wandalizmu. Lokalne przekazy wspominają o elementach nekropolii (np. ozdobnych płotkach), które kończyły jako części ogrodzeń prywatnych posesji lub na skupach złomu. Dziś teren ten jest niemal niewidoczny z drogi, porośnięty dzikim bluszczem i pokrzywami.

Cmentarze ewangelickie, urządzane w XIX w. nie służyły tylko ku wygodzie właścicieli ziemskich, lecz miały jeszcze jedno zadanie mianowicie miały nadawać krajobrazowi obcy, germański charakter.. A więc akty dewastacji, jakich dopuszczano się na terenie tego jak i wielu innych cmentarzy ewangelickich miały na celu przywrócenie krajobrazowi rodzimy, słowiański charakter, oczywiście szkoda tylko, że germański charakter uzyskał ów balkon.

• 

• 

• 

• 

---

Opracowano na podstawie dokumentacji gminnej, opracowań historycznych IPN oraz lokalnych przekazów krajoznawczych.