Zamek Krzyżacki w Nowem

Historia zamku

Zamek w Nowem nad Wisłą (dawnym Neuenburg) powstał w połowie XIV wieku, wzniesiony przez zakon krzyżacki na miejscu wcześniejszego, drewniano-ziemnego grodu pomorskiego. Według lokalnego podania pierwszy gród ufundował książę pomorski Grzymisław z pobliskiego Świecia, co podkreśla strategiczne znaczenie tego miejsca już przed przybyciem Krzyżaków. Budowę murowanej warowni rozpoczęto ok. 1350 roku, a prace trwały do ok. 1404 roku. Zamek został włączony w system miejskich fortyfikacji – równolegle otoczono miasto Nowe murami obronnymi z basztami i czterema bramami. Początkowo zamek pełnił funkcję siedziby prokuratora zakonnego podległego wójtowi w Tczewie. Składał się z głównego skrzydła wschodniego i prostopadle doń dobudowanego skrzydła północnego o charakterze gospodarczym, otaczających niewielki dziedziniec; całość uzupełniały mury obwodowe z bramą od strony miasta oraz cztery wieże w narożach założenia.

Mimo burzliwej historii średniowiecza zamek w Nowem często wychodził obronną ręką – nie zdobyto go ani po bitwie pod Grunwaldem w 1410 roku, ani podczas najazdu husytów w 1433. Dopiero w czasie wojny trzynastoletniej zamek stał się areną walk: w 1457 roku goszczący tu król Kazimierz IV Jagiellończyk osobiście doglądał działań wojennych, a rok później zamek opanowali na krótko krzyżaccy najemnicy dowodzeni przez Pritza von Rabeneck – Nowe służyło im jako baza wypadowa do wypadów na okolicę. Ostatecznie załoga krzyżacka poddała się w 1465 roku i warownia przeszła pod władzę polską. Zamek stał się siedzibą polskich starostów nowskich – pierwszym był rotmistrz Jan Jasieński, który w 1466 wsławił się zdobyciem pobliskiego zamku w Osieku, przepędzając ostatnią załogę zakonną. Przez kolejne stulecia zamek administrowali starostowie (m.in. przedstawiciele rodu Werden od XVI w.), a Nowe rozkwitało jako ważny ośrodek handlowy nad Wisłą. Niestety wojny szwedzkie w XVII wieku przyniosły kres tej świetności – zamek został poważnie zdewastowany, a miasto splądrowane i spalone.

Po I rozbiorze Polski (1772) Nowe znalazło się pod zaborem pruskim. Władze pruskie uznały średniowieczną twierdzę za nieprzydatną – pod koniec XVIII wieku większość zabudowań zamkowych rozebrano. Ocalało jedynie dawne skrzydło główne (wschodnie), które w latach 1787–1789 przebudowano na zbór ewangelicki. Przebudowa ta całkowicie zmieniła charakter wnętrz: usunięto średniowieczne sklepienia i stropy, przebito w grubych murach duże okna, dostosowując obiekt do funkcji świątyni protestanckiej. W XIX wieku budynek popadał stopniowo w ruinę – po zamknięciu kościoła służył jako magazyn, a nawet strażnica pożarna (remiza). W 1905 roku realna była groźba całkowitej rozbiórki zamku, której na szczęście zaniechano. Po II wojnie światowej obiekt objęto ochroną konserwatorską (wpis do rejestru zabytków w 1957 r.). Dopiero pod koniec lat 70. XX wieku rozpoczęto zakrojoną na szeroką skalę restaurację i adaptację zamku na cele kulturalne, zakończoną ostatecznie w 1992 roku.

Stan obecny i zwiedzanie

Zachowane skrzydło zamku w Nowem (po prawej) góruje nad Wisłą i panoramą miasteczka.
Do dziś przetrwało wyłącznie wschodnie skrzydło dawnego zamku – masywny ceglany gmach na planie wydłużonego prostokąta. Jego historyczna bryła (trzykondygnacyjna, z wysokim dwuspadowym dachem) pozostała czytelna, choć wnętrza mają współczesny układ. Obecnie mieści się tutaj Centrum Kultury “Zamek” – tętniący życiem ośrodek kulturalny miasta. Dawne mury służą dziś za scenerię dla biblioteki miejskiej, sali widowiskowej na ~300 miejsc (z balkonem), galerii wystawowej, a nawet kameralnej kawiarni zamkowej. W odrestaurowanych wnętrzach odbywają się regularnie przedstawienia teatralne, koncerty, wystawy i warsztaty – zarówno dla mieszkańców, jak i turystów. Działają tu lokalne grupy artystyczne, m.in. Teatr Lalek i Cieni oraz zespół muzyki dawnej Fistulatores et Cantores Novienses, który nawiązuje do średniowiecznych tradycji.

Zamek jest udostępniony zwiedzającym – w godzinach pracy centrum kultury można wejść do środka bez opłat. Placówka pełni również rolę mini-muzeum regionalnego: w korytarzach i salach prezentowane są pamiątki związane z historią Nowego i jego mieszkańców (stare fotografie, dokumenty, eksponaty). Turyści mogą też zajrzeć do biblioteki lub na taras widokowy, jeśli jest dostępny. Co roku w czerwcu w zamkowych murach i na dziedzińcu odbywają się uroczyste Dni Nowego, przyciągające gości jarmarkami i pokazami historycznymi. Po zwiedzaniu warto obejść zamek dookoła – od strony skarpy wiślanej roztacza się malowniczy widok na dolinę Wisły. Ze szczytu skarpy przy zamku można zejść długimi schodami (ul. Zamkowe Schody) prosto nad samą rzekę, by podziwiać panoramę okolicy z perspektywy nadrzecznych bulwarów. Zamek w Nowem, choć nie jest klasycznym muzeum, oferuje unikalne połączenie autentycznej średniowiecznej architektury z żywą kulturą współczesną – co czyni go atrakcją wyjątkowo ciekawą dla odwiedzających Kociewie.

Badania archeologiczne i konserwatorskie

Co interesujące, pełen układ przestrzenny zamku w Nowem do dziś nie został w pełni przebadany archeologicznie – wiele tajemnic kryje zapewne ziemia wokół jedynego ocalałego skrzydła. Znane opisy i plany sugerują, że warownia była niewielka, ale dobrze ufortyfikowana: dwa skrzydła mieszkalne tworzyły kąt prosty, a narożniki dziedzińca zajmowały cztery wieże obronne. Dotychczasowe badania opierały się głównie na źródłach historycznych i pomiarach architektonicznych – już na początku XX wieku znany badacz zamków Conrad Steinbrecht sporządził plan Nowego, a polskie opracowania (np. Leksykon zamków w Polsce L. Kajzera) również opisują ten obiekt. Podczas prac adaptacyjnych w latach 80. XX w. prowadzono ograniczone prace archeologiczne i konserwatorskie wewnątrz ruin. Odsłonięto wówczas fragmenty oryginalnych murów działowych oraz zarys gotyckich sklepień przyziemia. Niestety większość detali architektonicznych uległa zatarciu jeszcze w XVIII-wiecznej przebudowie na kościół – np. średniowieczne polichromie refektarza z 1404 roku (wzmiankowane w kronikach) prawdopodobnie bezpowrotnie zniszczono.

Podczas rewitalizacji starano się jednak wyeksponować historyczne elementy zamku. Zachowane gotyckie ściany pieczołowicie odrestaurowano, uzupełniono ubytki cegieł zgodnie ze sztuką konserwatorską, a na dziedzińcu zrekonstruowano drewniane ganki przy elewacji – na wzór dawnych krużganków komunikacyjnych. W podziemiach urządzono piwnice wystawiennicze i klubokawiarnię, zachowując surowy, zabytkowy charakter sklepień ceglanych. Całość modernizacji finansowanej częściowo ze środków unijnych ukończono w 1992 roku, a w kolejnych latach dobudowano jeszcze elementy infrastruktury (np. nowe schody, oświetlenie) poprawiające dostępność obiektu dla zwiedzających. Obecnie zamek jako siedziba Centrum Kultury jest żywym zabytkiem – stanowi przykład udanej adaptacji średniowiecznych ruin do funkcji kulturalno-turystycznych. Turyści zainteresowani dalszym zgłębianiem historii obiektu znajdą dodatkowe informacje na stronie internetowej instytucji opiekującej się zamkiem (Centrum Kultury “Zamek”) oraz na regionalnych portalach historycznych Kociewia.

Ciekawostki z dziejów zamku

• Królewski gość: W 1457 roku w murach nowskiego zamku przebywał król Kazimierz Jagiellończyk. Było to tuż po wykupieniu Malborka od zaciężnych krzyżackich – Nowe stało się wtedy na krótko kwaterą główną króla podczas działań wojennych. To właśnie stąd król koordynował ostatnie etapy wojny trzynastoletniej przeciw Zakonowi.
• Zdobycie Osieka: Pierwszy polski starosta Nowego, Jan Jasieński, wsławił się nie tylko administrowaniem zamkiem, ale i wojennym wyczynem. W 1466 r., tuż po podpisaniu pokoju toruńskiego, zebrał załogę zamku nowskiego i ruszył na krzyżacki zamek w Osieku – zdobył go, zmuszając niedobitki Zakonu do ucieczki. Był to symboliczny koniec potęgi krzyżackiej w okolicy.
• Zamek który stał się kościołem: Nowska warownia podzieliła los wielu zamków Pomorza, które w czasach pruskich przebudowano na świątynie lub spichlerze. W latach 1787–1789, gdy zamkowe mury zamieniano na zbór ewangelicki, dobudowano sygnaturkę, a wewnątrz urządzono salę nabożeństw mogącą pomieścić całą miejscową gminę protestancką. Ciekawostką jest, że ślady tej adaptacji widoczne są do dziś – ogromne okna w ścianach zamku to właśnie dzieło XVIII-wiecznych przeróbek.
• Zapomniane tunele?: Mówi się, że pod zamkiem mogą istnieć zamurowane przejścia i piwnice ciągnące się w stronę Wisły. Choć nigdy ich nie zbadano, podczas budowy schodów nad Wisłę natrafiono podobno na fragmenty sklepionego przejścia (relacja mieszkańców – niepotwierdzona naukowo). Takie opowieści rozbudzają wyobraźnię poszukiwaczy skarbów, ale póki co żadnego skarbu tu nie odnaleziono.
• Bliskie spotkanie z ruiną: Niewiele brakowało, a zamek w Nowem zniknąłby z powierzchni ziemi. W 1905 r. władze pruskie rozważały rozbiórkę ruin na cegłę – na szczęście plan zarzucono wskutek protestów lokalnej społeczności. Dzięki temu ponad sto lat później możemy podziwiać zamek w całej okazałości.
• Panorama z zamku: Ze wzgórza zamkowego roztacza się wspaniały widok na dolinę Wisły i Żuławy. Nic dziwnego, że Krzyżacy cenili tę lokalizację – z murów zamku mogli kontrolować ruch na rzece i dostrzec zbliżającego się nieprzyjaciela z daleka. Dziś to samo wysokie położenie doceniają turyści i fotografowie, zwłaszcza o zachodzie słońca.

Legendy i lokalne opowieści

W okolicach Nowego nad Wisłą przez wieki narosło kilka legend, choć żadna nie jest tak słynna, jak opowieści z zamków w Malborku czy Gniewie. Jedna z lokalnych legend głosi, że w podziemiach nowskiego zamku ukryty jest skarb pozostawiony przez uchodzących w pośpiechu Krzyżaków. Według tej opowieści zakonne kosztowności miał zamurować ostatni komtur Nowego, a miejsca ich ukrycia strzeże duch rycerza w czarnym płaszczu. Nocami, gdy miasto śpi, słychać podobno szczęk zbroi dobiegający z podziemi – to niespokojny strażnik skarbu przemierza korytarze. Oczywiście do tych historii należy podchodzić z przymrużeniem oka – dotąd nie znaleziono żadnego skarbu ani tajemnego tunelu, a odgłosy mają prozaiczne źródła. Mimo to legenda jest chętnie opowiadana turystom, dodając dreszczyku emocji zwiedzaniu.

Inna opowieść, przekazywana przez najstarszych mieszkańców, mówi o Białej Damie pojawiającej się niekiedy na zamkowym dziedzińcu w księżycowe noce. Miałaby to być zjawa nieszczęśliwej niewiasty z czasów krzyżackich – być może żony lub córki kasztelana pomorskiego, który utracił gród na rzecz Zakonu. Według legendy duch kobiety błąka się po ruinach, czekając aż ktoś odnajdzie jej utracony klejnot zaręczynowy, który ponoć wpadł do zamkowej studni. Choć brzmi to jak klasyczna bajka, niektórzy twierdzą, że widzieli tajemniczą białą postać między murami. Takie lokalne legendy – choć trudne do zweryfikowania – dodają miejscu uroku i klimatu. Zwiedzając zamek w Nowem warto o nich posłuchać, by poczuć dreszcz historii łączącej się z magią ludowych podań. Dla spragnionych większej dawki opowieści regionu Kociewia polecamy zajrzeć do zbiorów “Legendy kociewskie” (np. opracowanych przez Romana Landowskiego), gdzie zebrano wiele barwnych historii z okolic, także tych związanych z dawnymi zamczyskami.

Źródła i więcej informacji: Aktualne wiadomości o działalności zamku i wydarzeniach można znaleźć na oficjalnej stronie Centrum Kultury “Zamek” w Nowem oraz na portalu turystycznym Kociewia. Bogatą historię obiektu opisują m.in. lokalne publikacje (np. Dzieje Nowego pod red. K. Halickiego) oraz strony internetowe poświęcone zamkom gotyckim. Odwiedzając Nowe nad Wisłą, warto również zwiedzić okoliczne zabytki – średniowieczne mury miejskie, gotycką farę św. Mateusza czy pobliskie ruiny zamków krzyżackich w Gniewie i Świeciu – by lepiej zrozumieć kontekst i znaczenie tej urokliwej warowni na Kociewiu.